Kaniadto, diha sa pagbuklad sa bag-ong katuigan liwas sa banos-banos nga hulaw sa katalagman ug gubat. Buhong ug madagayaon ang abot nianang panahon. Bunga, utanon, lagotmon, katamnang banikanhon, ubay-ubay nga pagturok sa banwang tabunok. Taliwala sa tanan mahinungdanon ug dili kabilhan, ang kalan-on sa tutulo ka higayon, sa kasadpan ngadto sa sidlakan diha ang halapad uyamot nga kapatagan sa pilapilan nga daw walay kinutoban diin sa usa ka sa baryong hamugaway may puluy-anan nga yano ug tawhay. Bulahan kining dapita nga gikasalohan sa mga lungsoranong lumulupyo. Dihay usa ka dalagiting niining panimalaya, ang bugtong bunga nga pinalangga ug umaabot sa pagkanapulo. Gumikan niini, gitahasan siya sa iyang inahan sa paglung-ag og kalan-on sanglit aduna may usa ka hikay alang sa kasumaran sa nasodnong kagawasan.

Mahidlawon kaayo kining bat-ana sa pagtuman ning tugona kay tungod hagbay na niyang buot mapamatud-an ang iyang kaugalingon sa pagbuhat sa bisan yano lamang nga tulumanon. Apan nagbaton usab siya og pipila ka mga taras nga maingon nga badlongonon ug midayag kini dihang nagtakos na siya og bugas ngadto sa kulon, kay sa iyang pagkarakara agi sa iyang kahinam dunay pipila ka lugas nga nangatagak, gani may nangahulog sa paw-ang sa lipak nga panalganan. Nasapnan kini sa iyang apohan nga dihadihang mipasidaan: "Dili ka gayod mag-usik og bugas apo, ni bisan usa ka lugas. Kay abi nimo grasya kana. Og dili ka gani magkat-on momanggad niana gaba gayod ang mopuli." Gipangpunit sa tigulang ang mga lugas nga nahabilin sa salog ug iyaha kining gidunol pagbalik sa iyang nag-inusang apo. Daw wala makauyon niini ang dalagiting ug mitibadtibad "La, pila da man intawon na ka lugas, ilabay na lang na. Sa kadako sa atong humayan dinhi madahan lagi og makabsan pa ta!" Nakapanglingo ang iyang apohan, ug ang iyang tubag mubo apan dayag ang tuyo: "Ang gaba dili magsaba. Hilabi na sa wala makasinati og kalisod." Wala kini niya tagai og pagtagad human milakaw iyang lola. Gilamulamoan sa bata pagbunlaw ang kulon ug humay nga wala da sa iyahang buot ug gitak-ang dayon niya ang kulon ngadto sa dapog daan niyang gihalingan. Sa wala madugay midumog kaniya ang kalaay sa tinan-aw sa kalayo nga nagbaga. Pagkataodtaod may tingog nga misampit gikan sa tamboanan.

"Uy Inday. Magbulan-bulan mi adto ilang Andoy apil ka namo?" Kay mihapit diay kadtong iyahang higala. Misud-ong siya pag-usab sa sugnod sulod sa dapog ug giukab niya ang taklob sa kulon. Wala pa man kini mobukal ang linung-ag nan nakahukom siya nga mosakay sa agda sa iyang higala. "Sige, pero kadiyot lang ko ha. Kay dia pa koy gilung-ag."

Apan ang kadiyot mibudhi sa iyang kahulogan ug pag-uli niya natimahoan niya ang angtod gikan sa kulon nga mikuyanap sa ilang kosina. Nagkapa-kapa siya og haon sa kulon bisan tuod nagkapaso-paso ang iyang mga palad ug sa pag-ukab niya niini napaig na ang kan-on ingon sa panit sa Agta. Giabot dayon siya sa kakulba sa pagkaamgo niya sa iyang kapakyasan. Nagkalubot-lubot na siya og pangita og paagi aron malilong iyang kasaypanan, dihang may nalaraw siyang kasulbaran. Nagdali-dali siya og lung-ag pag-usab og kan-on sa laing sudlanan samtang gidagan niya ang kulon nga puno sa paig nga luto ngadto sa daplin sa sapa diin iya kining gitambog. Matula pa man unta kini sa ilang mga manok ug kahayopan apan gipili niya ang pagtago niini ilalom sa sulog sa katubigan. Mibalik dayon siya sa ilang balay sa wala pa makauli iyang ginikanan ug apohan gikan sa sawang, ug niining ikaduhang higayon gipanumbalingan niya pag-ayo ang nilung-ag.

Pag-abot sa iyang banay dihadiha dayong nasimhotan sa iyang inahan ang angtod nga baho sa kosina. "Natagak nako ang butones uban sa sugnod Ma pailobi lang ko wala matuyo." Mao ang gipasumangil sa dalagiting apan tungod sa iyang kapuliki iyaha na lamang kining gipalabay. Apan ang iyahang apohan nga naghilom lamang ug sa pag-amin niya misugat kaniya ang masulob-ong panan-aw sa iyang lola.

Gipahigayon ang pagsaulog sa kagawasan nianang adlawa nga halos walay kakulian ug nakalimtan na dayon sa dalagiting iyang sala dihang mipadayon siya og dula uban sa mga anak sa silingan nilang dinapit. Ug agi usab sa iyang pagsalig sa ilang pagkaarangan, wala man lamang gani niya hutda ang nagkadaiyang sula nga gihikay diha sa piging, akip na ang kan-on nga bag-o niyang linung-ag nga nagtagak-tagak sa iyang pinggan dihang gipugapuga niya kini og hungit aron makadula dayon uban sa iyang kahigalaan.

Nianang gabhiuna samtang natulog na ang panimalay kalit niyang nabati nga may misagalsal og duot sa iyang likod. Nakamata siya sa gumikan niini ug sa pagbakod niya dihay humay nga nangawakag sa iyang lantay nga tunga sa gantang kon banabanaon. Nahibulong siya niini dihang nakita niya ang katag-katag nga humay. Nalibog siya kay wala pa man kini magaling kun malubok apan ang iyang kalibog giduyogan sa kakulba. Naaninaw niya nga may laing anaa sa iyang lawak. "Ma, Pa kamo na?? Lola?" ang nahilwas niyang pangutana, ug may tun-og nga mihutohot sa lumoy niyang mga aping. Hinay-hinay siyang mibarog gikan sa iyang higdaanan diin nangataktak ang humay nga namilit sa iyang kalawasan. Gisubay kaniya ang hinuyohoy nga nakapanglimbawot sa iyang balahibo paingon sa sunog sa ilang balay. "Ma, Pa!!" singgit sa dalagiting apan walay nakadungog kaniya. Ug atua taliwala sa hinipos nga galamitong pangluto nahipalgan niya ang kulon. Ang kulon nga gibalibag niya sa tubig. Basa ug nagkalapok-lapok, ug nanimahong pan-os. Nabati niya ang pagkatuskig sa iyang kaugatan ug ang pagkabinhod sa iyang mga batiis. "Inday..." may malumong tingog nga kalit minglukmay sa iyang pandungog. Nagtugob man tuod iyang buot sa kalisang apan diha usab siyay nabati nga kamalinawon gikan niining tingoga nga wala niya mahisabti.

Inanay milingi ang dalagiting sa dihang misugat kaniya ang malamatong pamayhon sa usa ka luming ug midungaw kaniya ang pinghoy niining tinan-awan. Busa sa nahabiling umoy sa iyang kaunoran mipungko ang dalagita agi sa dakong kaintap. "Si kinsa ka man? Ayaw intawon ko tukba maluoy ka." Nagpakiluoy ang dalagiting. Mipadayon kini og tutok kaniya kansang panagway ingon sa batan-ong babaye, gidayandayanan iyang lawas sa mga bulawan lakip na ang usa ka purong-purong nga gikalo sa iyang tampihak. Diha usay lunhaw nga hablon nga mitapis kaniya. Nabati sa bata ang anam-anam nga pagkagaan sa iyang kalikopan ug mibanos niini ang mahumpayong panimuot nga nag-abot niya og katingad-anan.

Ug mitubag kini sa iyang pangutana sa malumo ug ugdang nga pamulong: "Ako ang taghatag og kadagaya, sa kalan-on nga kapikas sa sula. Ako si Sapiya, bata, apan Ako usab ang Gaba."

Mihanggad ang dalagiting nga nataha pa gihapon sa pagduaw sa diwata. "Maam, ayaw intawon ko pasakiti. Usa ra ko ka bata. Unsa man imong giapas diri sa amoa?"

"Wala ako magkinahanglan sa inyong mga kabtangan hinunoa ikaw bata, ang kinahanglan og pagtulun-anan." Tubag sa diwata. "Anak sa kaadunahan, wala mo man matagamtam ang kasaysayan sa imohang katigulangan busa batasan mo ang pagkausikan."

Muduko pag-usab ang dalagiting dihang midulot sa iyang galamhan kining mga pulonga apan nakaako pa siya og sabat bisan sa iyang kataha: "Abunda man god mi diri, sa kadaghan sa among basakan pila da man kanang usa ka kulon."

Mingtisngi ang diwata niining tubaga nga wala man lamang motunong sa tinai sa manok, linaw siyang mipaduol ngadto sa tamboanan ug gitudlo niya ang halapad nga basakan. "Ay diay ka gang? Kon mao ka man galing. Iuli sa ilang gigikanan kining humay nga daghanan." ug samtang gisulti kini kaniya namatikdan sa dalagiting ang pipila ka tulo sa gatas nga mingdaligdig gikan sa dughan niini. Bisan tuod wala tanto niyang matuhog ang gisugyot sa diwata mitapot sa iyang hunahuna ang kaputi sa gatas. Dili kini mahanaw sa iyang kaisipan ug wala siya masayod kon ngano ingon niani iyang gibati nga daw nasugatan kini niya. Humay. Puti. Gatas. Unsa ba ang ikahatag nga gikan niana? Nga daw gatas apan sa humay. Miulpot ang panumdoman sa iyang pagkamasuso, dihang nakita kaniya ang pagbukal sa nilung-ag diin gisalop sa iyang apohan ang lanot niana. Nahinundoman niya ang pag-inom niini sa mga higayong dili makapatutoy iyang inahan. Mao lamang kini ang tubag nga iyang mahalad ug alang kaniya paigo na man gayod tingali kadto.

"Maam, kadiyot lang, tarongon ko ni ipabalik nako kini!!" Ingon pa sa bata ug wala na lamang gani siya maghulat kon tukma ba gayod ang iyang pagsabot. Mikab-ot siya og pipila ka anglit diin pinaturagas niyang gitaksan og bugas. Sa iyang pagkapakapa wala usab niya mabatyagi ang halos maglima ka hakop sa lugas nga nangatagak sa kal-ang sa salog. Dali-dali niyang gihalingan ang dapog nila nga matak-angan og pipila ka baseyo, gidasok niya ang lainlaing mga sugnod. Bunot, uling, ugsod binugha nga gikaligoan niya sa gas. Gidagkotan dayon kini niya nga dayong mingdilaab. Nagtumong ang tibuok niyang pagtagad ngadto sa mga anglit nga inanay nga miinit. Gisud-ong kini niya pag-ayo samtang walay puas ang pagpikpik niya sa iyang mga tudlo diha sa iyahang mga paa sanglit wala man mopilok ang maugdangong pagtutok sa diwata kaniya. Pagkatapos sa pipila ka gutlo nga daw oras ang minglabay, gipanghaon sa dalagita ang anglit nga nagbukal-bukal pa sa lanot ug gipaspasan kini niya og sandok sa iyang luwag ngadto sa usa ka dakong tadyaw. Sa dihang nahurot na niya og takos ang sabaw niini nakita niya nga wala pa gihapon kini makapuno sa sudlanan nan mikuha siya og panapton nga gilukob niya sa iyang kamot ug gipiga niya ang nahabiling luto sa mga anglit aron lamang madaginot ang lanot niana. Wala kaniya igsapayi ang mumho nga nangausik ug nangahugaw gumikan sa lagoon niyang nuog.

Munamunang gipuno kining usa lamang ka tadyaw sa bata nga hilabi nang gipaningot og bugbog, ug giduso kini niya tungod sa diwata nga wala pa gihapon moundang og tan-aw kaniya.

"Dia maam, unta paigo na kini. Dili ba gikan ang humay sa puti nga duga-duga? Imoha na kini." Matod pa sa dalagiting nga naghangos intawon og sulti.

Midungaw ang karaanong balahala ug gipunit niini ang maong tadyaw. Tingali mao kadto ang kinahatas-ang gabii sa tibuok niyang kinabuhi. Gibutang kini sa diwata pagbalik sa salog. Gipanagway niya ang nawong nga daan na nga nasayod niining kawang nga buhat.

"Mao ka uroy bata. Ang bunga sa tuman mong pagsingot tumbas lamang niining usa ka tadyaw sa lanot. Ang bunga sa tuman kong paggatas tumbas sa tanang humayan nga nagkalandrakas. Ang bugas mong giusikan diin kining lanot naggikan abot lamang gihapon sa akoa nga dughan." Gihilwas kini sa diwata pinaagi sa usa ka mapig-ot apan magul-anon nga tingog.

Sa wala pa makatubag ang bata, inanay siya nga buyong, mihalap iyang panglantaw samtang mipugos og tak-op iyahang mga ubaob ug nabati niya ang bugnaw nga huyohoy nga nakapanglimbawot usab sa iyang balahibo.

Sa sunod niyang pagbuka sa iyang mga mata nahibulong na lamang siya nga nahimutang siya pag-usab sa iyahang lantay. Wala siya makatino kon damgo ba lamang kadto. Hinay-hinay siyang mibangon ug gikapkap kaniya iyahang kama. Diha ba gayod kadtong mga humay? Apan walay bisan usa ka lugas ang iyang nakita. Mitindog dayon siya ug sa linaktan nga pinasagudsod migawas siya sa iyang lawak. Nahiabtan niya iyahang lola nga namahaw didto sa kan-anan.

"Maayong buntag La." Timbaya sa dalagiting apan wala motubag iyang lola mipadayon lamang kini og kaon. Tataw nga nakulbaan pa siya, kay dili pa gihapon siya tino kon nahitabo ba kadtong pagduaw ni Sapiya. Mitan-aw siya sa iyahang palibot, gilili pa niya ang sunog apan wala siyay nakita nga ikatingala.

Miduol siya balik sa talad diin nagkaon iyang apohan.

"Hain ba sila Mama'g Papa La?"

Mitan-aw kaniya ang tigulang nga masulob-on pa gihapon kaniya ug miingon:

"Atua sila sa taboan. Gibaligya nila ang mga kabaw."

"Ang kabaw gibaligya? Ngano man La?" Maoy sunod niyang panukot.

Wala motubag iyahang apohan ug mipadayon lamang kini og hungit. Human niana nabati sa dalagiting ang pagdaguok sa iyang tiyan nan milingkod siya ug usa lamang siya nakamatikod nga binlod lamang ang gikaon sa iyang lola.

"Wala bay kan-on La?"

"Ni usa ka lugas wala." Mao ang pinadayag nga gibundak. "Wala ako magkulang og pahimagno nimo Inday. Ang gaba dili magsaba pero ang tibuok baryo karon wala gayoy undang ang banha."

Nadunggan sa bata ang siyaok gikan sa gawas nga daw gikan didto sa silingan. Gisunod niya kini ug diha niyang nahiatlan si Manong Nobio nga hilabihan ang danguyngoy. Naghilak ang mag-uuma kay diay ang humayan nagkadagaya sa tabunok nilang yuta....natingob og kalaya.

Mipitok siya ngadto sa lawos nga kahumayan nga halos wala pa gihapon makatuo niining panghitaboa apan dili niya ikalimod sa iyang kaugalingon nga naghatod kini niya og sama nga pagbati sa kadtong dumuduaw sa ilang sunog. Sa wala madugay may nakapadani kaniya, tabonon kini ug nagbugdo taliwala sa hulaw nga yuta sa pilapil. Apan sa pagduol niya niini daw mitikuskos iyang atay. Gipulot kini niya nga puno sa pagbasol. Kay sa pagsid-ing niya sa mala ug nalutak nga tadyaw diha siya nakahinuklog sa kaugdang sa iyang nabuhat. Agi sa usa ka kalasan nga bata, misingil gayod ang gaba. Agi sa walay pagtamod sa usa ka lugas, ang tanan nag-ugtas.